İmam Gazzâlî’de ı̇nsan fı̇ı̇llerı̇nı̇ etkı̇leyen ı̇ç amı̇ller

Abstract

Çalışmanın giriş kısmında kelamî, felsefî ve tasavvufî düşüncede insanın mahiyetine dair serdedilen görüşler kısaca özetlenmiştir. Kelam ilminin klasik bir problemi olan insan filleri, kelam mezheplerinin bu konu hakkındaki görüşleri ve Gazzâlî’nin bakış açısı esas alınarak incelenmiştir. İkinci bölümde, insanın sorumluluğu kalp, ruh, nefis, akıl, şehvet ve gadab gibi iç amiller doğrultusunda açıklanmıştır. Bu iç amillerin hangi manaya tekabul ettiği yine felsefî ve tasavvufî manaları göz önünde bulundurularak okuyucunun düşünce sistemlerini karşılaştıracağı bir şekilde ele alınmıştır. Son bölümde ise iç amillerin sebep olduğu davranışların dinî mi ahlâkî mi olduğunun belirlenmesi için bu iki kavram açıklanarak sınırları çizilmiştir. Gazzâlî düşüncesinde, dinî ve/veya ahlâkî davranışın yalnızca insanı hayra ve ahirette ebedi saadete götüren davranışlar olabileceği tespit edilmiştir.

In the introduction part of the study, the views expressed about the nature of human in theological, philosophical and mystical thought are briefly summarized. Human actions, which is a classical problem of the science of kalam, have been examined based on the views of the sects of kalam and the point of view of Ghazali. In the second part, the responsibility of man is explained in the direction of inner factors such as heart, soul, nafs, mind, lust and anger. The meaning of these internal factors is discussed in a way that the reader can compare their thought systems, taking into account their philosophical and mystical meanings. In the last part, these two concepts are explained and their boundaries are drawn in order to determine whether the behaviors caused by internal factors are religious or moral. In Ghazali's thought, it has been determined that religious or moral behavior can only be those that lead people to goodness and eternal happiness in the hereafter.