Bursa mahkeme sicillerine göre XIV - XVI. yüzyıllarda Bursa medreseleri

Abstract

Osmanlı Devleti' nin kuruluş ve yükseliş dönemlerini siyasi boyutta ele alan bilimsel çalışmalara, yurt içi ve yurt dışında rastlamak mümkünse de, özellikle Osmanlı müesseselerini konu alan araştırmalara maalesef sıklıkla tesadüf edilmemektedir. Devletleri ya da milletleri sadece siyasi yönleriyle anlatmaya çalışmanın eksiklik olacağı muhakkaktır. Siyasi boyut ihmal edilmeden sosyal ve kültürel yapılarıyla ele alınan devletler konusunda ortaya çıkacak sonuç daha gerçekçi ve az hatalıdır. Biz de bu çalışmamızda, Osmanlı-Türk kültürü ve ilim hayatında önemli yer tutan medreseler konusunda, Bursa örneğinden hareketle ve farklı bir bakış açısı ile yaklaşmak istedik. Osmanlı medreseleri üzerinde yapılmış araştırmalar kemiyet olarak çok görülse de, medreselerin işleyişini anlatan müstakil bir eser bile yoktur. Bu alanda hissedilen büyük boşluk sebebiyle, özellikle kuruluş ve yükseliş dönemlerindeki Bursa medreselerini, arşive dayanarak inceledik. Bursa mahkeme sicillerinde yer alan kayıtların her biri, başlangıçtan XVI. yüzyıl sonuna, hatta daha sonrasına kadar, bir bir okunmuş ve ortaya çıkan veriler doğrultusunda, önce dönem dönem Bursa medreseleri ele alınmış, daha sonra da medreselerin işleyişi konusunda geniş bir değerlendirme yapılmıştır. Bu çalışma, Osmanlı Devleti' nin kuruluşundan XVI. yüzyıl sonuna kadarki dönemi kapsamaktadır. Aşiretten devlete, daha sonra da imparatorluğa geçiş süreci, hep bu devre içinde gerçekleşmişti. Yaklaşık 300 yıl süren bu dönemde devlet, her alanda müesseseleşerek, tarihte eşine az rastlanan bir medeniyetin temsilcisi olmuştur. XVI. yüzyılda üç kıtaya yayılan topraklarıyla süper devlet olan Osmanlılar, bu yüzyılda erişilmesi güç olan bu başarıya müesseseleri sayesinde ulaşmışlardır. Osmanlı devlet bürokrasisinde en önemli müessese ilmiye teşkilatı, en önemli ilmi kurumlarda medreseler idi. Devletin ihtiyaç duyduğu her sahada nitelikli insan yetiştiren medreseler, devlet yönetiminde de aktif rol alan kişilerin feyz ve ilham aldıkları eğitim-öğretim müesseseleri durumundaydı. Osmanlı Devleti'nin gerçekten güçlü bir durumda bulunduğu XVI. yüzyılda, medreselerdeki tedrisatın nasıl yapıldığı ve bu mekanizmanın ne şekilde işlediği hususunda şimdiye kadar geniş bir çalışmaya rastlayamadık. İsmail Hakki Uzunçarşılı'nın "Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı" adlı eseri, medreselerin işleyişi konusundan ziyade, ilmiye teşkilatı ve birimleri hakkında teorik bilgiler vermektedir. Biz bu çalışmada, mahkeme sicillerine yansıyan pratik pek çok örneği değerlendirerek, XIV-XVI. yüzyıllar arasında kurulan Bursa medreseleri ile medrese teşkilatının işleyişi konusunda geniş bilgiler vermeye gayret ettik. Bursa mahkeme sicilleri, XV. yüzyıl ortalarından itibaren tutulan kayıtları ihtiva etmektedir. Bu yüzyıldan önceki dönemle ilgili boşluk, Osmanlı kronikleri, biyografi kaynakları ve yazma eserlerle kapatılmaya çalışılmıştır.