Osmanlı egemenliğinde Balkan Ortodoksları: Kilise hukuku ve cemaat içi dinamikler (XVIII-XIX. yy.) (kilise Slavcası ve Bulgarca kaynaklar ışığında)

Abstract

Bugün Balkan ülkelerinin arşivlerinde, Osmanlı döneminde Kilise Slavcasıyla kaleme alınmış pek çok el yazma eser bulunmaktadır. Bizans-Slav-Ortodoks kültür çevresine ait olan bu eserler, sadece Balkan Ortodokslarının tarihine değil, aynı zamanda Osmanlı imparatorluk kimliğine de şahitlik etmektedir. Buradaki çalışma, XVIII-XIX. yüzyıllara ait Kilise Slavcası ve Bulgarca Nomokanon derlemeleri, günah çıkarma metinleri (kefaretnameler), cemaat idaresi, esnaf ve metropolitlik kayıtları üzerinden söz konusu kimliğin farklı yansımalarını bilimsel alana taşıma fikriyle ortaya çıkmıştır. Bu amaç doğrultusunda, tarih biliminin yanı sıra, dil bilimi, kültürel antropoloji, ilahiyat gibi disiplinlerin yöntemlerinden yararlanarak, Ortodoks tebaanın Osmanlı tecrübesine dair çok yönlü bir tarihsel-kültürel-antropolojik analiz örneği sunulmaya çalışılmıştır. Çalışmada cevabı aranan sorular, Ortodoks Kilisesi’nin kurumsal yapılanmasından çok, toplumsal faaliyet alanı ve cemaat ilişkileriyle ilgilidir. Ulaşılan sonuçlar, Osmanlı’nın kozmopolit toplum yapısına özgü genel niteliklerin, yerel düzeyde Ortodoks cemaat yaşamı içinde de gözlemlenebildiğini ortaya koymaktadır. Bu nitelikler, dinî ve etnik kimliklerin ötesinde, Balkanlar’da XIX. yüzyıla kadar varlığını koruyan bir medeniyet anlayışına işaret etmektedir. Şu ana kadar incelenmemiş olan bir alana giriş niteliğinde olan bu çalışmanın, gayrimüslimlerin “Osmanlı kimliği” üzerine yapılacak araştırmalar için, söz konusu medeniyete dair yeni bakış açıları kazandırması ümit edilmektedir.

Today, in the archives of the Balkan countries, there are many manuscripts written in Church Slavonic during the Ottoman period. These sources, which belong to the Byzantine-Slavic-Orthodox cultural circle, bear witness not only to the history of the Balkan Orthodox, but also to the Ottoman imperial identity. This study here has emerged with the idea of carrying the different reflections of this identity to the scientific field through the Church Slavonic and Bulgarian Nomokanon compilations, confessional texts (penitential rites), sermon-advice writing, community administration, tradesmen and metropolitan records of the XVIII-XIX centuries. In line with this purpose, a multifaceted historical-cultural-anthropological analysis of the Ottoman experience of the Orthodox subjects has been attempted to be presented. To achieve this, the methods of different disciplines such as linguistics, cultural anthropology and theology have been utilized in addition to the science of history. The questions sought to be answered in the study are related to the field of social activity and community relationships rather than the institutional structuring of the Orthodox Church. The results obtained reveal that the general characteristics specific to the cosmopolitan social structure of the Ottoman Empire can also be observed in the Orthodox community life at the local level. These qualities, beyond religious and ethnic identities, point to an understanding of civilization that existed in the Balkans until the XIX century. It is hoped that this study, which is an introduction to an area that has not been examined so far, will provide new perspectives on the civilization in question for new research on the “Ottoman identity” of non-Muslim nations.