16. yüzyıl Osmanlı Hanefîliğinde kadın-erkek eşdeğerliliği: Evlilikte hak ve görev dağılımı örneği

Abstract

16. yüzyıl Osmanlı Hanefîliği bağlamında kadın ve erkek ilişkisinin nasıl düzenlediği ve bu düzenlemenin evlilik kurumundaki hak ve görev dağılımına nasıl yansıdığını teorik ve pratik boyutlarıyla ele alan çalışmamızın amacı, İslâm hukukunun aile yapısındaki cinsiyet rollerini belirleyiş biçimini anlamaktır. Bu bağlamda kadınerkek eşdeğerliliği, rol dağılımı ve aile içi sorumluluklar, İslâm hukukunun dağıtıcı adalet prensibini içeren eşdeğerlilik anlayışı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu hedef doğrultusunda klasik Hanefî kaynakları, 16. yüzyıla ait fetvalar ve kadı sicilleri temel alınarak, normatif ilkeler ile tarihsel pratik arasındaki ilişki analiz edilmiştir. Giriş ve sonuç bölümleri dışında üç ana bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde kadın-erkek eşdeğerliliği kavramı incelenirken, ikinci bölümde 16. yüzyıl Osmanlı Hanefîliği bağlamında nikâhın kuruluşu, devamı ve sona ermesi süreçlerindeki hak ve görev paylaşımı değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise bu hak ve görevler eşdeğerlilik ilkesi açısından analiz edilerek, teorik ilkelerin pratikte ne ölçüde korunduğu sorgulanmıştır.This study examines how Islamic law regulated the relationship between men and women within the context of 16th-century Ottoman Hanafi practice, and how this regulation was reflected in the distribution of rights and duties within the institution of marriage, from both theoretical and practical perspectives. The aim of the study is to reveal how Islamic law defined gender roles within the family structure and how these definitions were manifested in Ottoman applications. Within this framework, gender equivalence between men and women, role allocation, and familial responsibilities are evaluated through the distributive justice principle inherent in Islamic law’s understanding of equivalence. To this end, classical Hanafi sources, 16th-century fatwas, and kadı court registers are utilized to analyze the relationship between normative principles and historical practice. Apart from the introduction and conclusion, the study consists of three main chapters: the first chapter examines the concept of gender equivalence between men and women; the second evaluates the rights and duties of spouses during the formation, continuation, and termination of marriage in the 16th-century Ottoman Hanafi context; and the third chapter analyzes these rights and duties in light of the principle of equivalence, questioning the extent to which theoretical principles were upheld in practice.