Hariciliğin doğuşundaki kelâmi motifler

Abstract

İslâm düşüncesinin gelişmesinde Kur'an ve Sünnetin farklı değerlendirilişinin rolü büyük olmuştur. İslam mezhepleri arasında ilk ortaya çıkan Hariciler, farklı değerlendirmenin ilk temsilcileri olduğundan, ayrıca daha sonraki çalışmalarımıza da temel teşkil edecek ilk asrı inceleme imkanını vereceğinden, Yüksek lisans çalışmamızın "Hariciliğin Doğuşundaki Kelâmî Motifler" konulu bir tez üzerinde olması uygun görülmüştür. Çalışmamız zaman ve kaynak bakımından sınırlı olması dolayısıyle, Haricilerin doğuş dönemindeki olayların tetkikini ancak ilk İslam Tarihi kaynak kitaplarından istifade ile özetleme şeklinde olmuştur. Kelam konularına kaynak tenkil edebilecek nitelikteki meselelerin, olaylar içindeki temelleri araştırılmıştır. Kelâmî motifler, Haricilerin kendi kaynaklarına ulaşamamamız nedeniyle, Mezhepler Tarihi kitapları ve Ehl-i Sünnet Kelam kitaplarının naklettiği bilgiler ışığında işlenilmeye çalışılmıştır. Kelam ilminin henüz doğmadığı ve tedvininin söz konusu olmadıkı bir dönemde, kelâmî motiflere nüve teşkil edecek problemleri bulmak ve bunlara Haricilerin bakış açısını tesbit etmenin güçlüğü ile beraber, görüşlerinin açıklığa kavuşması için doğuş dönemi sonrası fikirlerini de ele almak gerekmiştir. Hariciliğin doğuşu, kelâmî motifler ve itikâdi gelişmeler olarak üç bölümden meydana gelen bu çalışmada, ilk ihtilaflar ve siyasi ihtilafların dînî inançlara dönüşerek nasıl bir özellik arzettiği, İslam düşüncesine getirdiği müsbet ve menfi fikir hareketleri gösterilmek istenmiştir. Tezimizde her dînî toplulukta zaman zaman görüldüğü gibi Harcilerin dînî incelikleri bilmeden, din adına tedhiş denilebilecek fâliyetleri ile İslam cemaatini nasıl sarstığını görmek düşüncesine de yer verilmiştir.