İslam hukukuna göre zaruret halinin mali işlemlere etkisi

Abstract

Tezimizin konusu İslam hukukuna göre zaruret halinin mali işlemlere olan etkisidir. Maslahatın uygulanması ve ihtiyaçların karşılanması çerçevesinde merkezi bir rol oynayan zaruret kavramı, bireyin can veya organlarının tehlikeye girmesi durumunda hakiki, çeşitli ihtiyaçların karşılanması anlamında da mecazen kullanılır. Hem bireysel hem de toplumsal boyutları bulunan zaruret, hakiki anlamda şer’î delillerin aksine hareket etme ruhsatı verirken, mecazi anlamda İslam hukukunun genel kurallarının dışına çıkma ruhsatı tanır. Çalışmamız giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Girişte çalışmamızın amacı ortaya konularak daha önce bu konuda yapılan çalışmalara işaret edilmiştir. Birinci bölümde zaruret kavramının tanımı ve hükümlere etkisi ele alınmıştır. İkinci bölümde mali işlemler kavramı ve onunla ilgili hüküm ve kaideleri tesbit edilerek klasik dönemde zaruret halinin mali işlemlerin rükün ve şartlarına etkisi incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise zaruretin günümüzdeki mali işlemlere yansıması bağlamında alt başlık olarak genel kaidelere ve şer’i delillere aykırı olan bazı işlemlere etkisi örneklerle ele alınmıştır. Çalışmamız ulaştığımız sonuçların özetlenmesiyle nihayete erdirilmiştir. Zaruret, ihtiyacın derecesine bağlı olarak hükümleri etkiler. Hakiki zarurette, esasen haram olan hükümler etkilenebilirken, mecazi zarurette yalnızca "başkaları için haram" olan hükümler etkilenir. İlk anlamda zaruretin etkisi geçici hükümlere bağlı olup, ihtiyacın sona ermesiyle birlikte hüküm de sona erer. Umumi zaruretler sabit kabul edilir ve ihtiyacın ortadan kalkmasıyla da devam eder. Zaruretin her iki anlamda incelenmesi farklı sonuçlar doğurur. Dolayısıyla, mali işlemleri etkileyen zaruretlerin hem hususi hem de umumi anlamda ele alınması gerekir. Amacımız, İslam hukukunun zaruret kavramını ve bu kavramın mali işlemlere etkisini ele alarak bu konuda daha geniş bir vizyon sunmaktır. Umuyoruz çalışmamız, bu konuda bir perspektif sunacak ve İslam hukukunun zaruretle ilgili görüşlerinin daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunacaktır.The focus of our thesis is the influence of the concept of necessity on financial transactions in Islamic law. Necessity, which is key to applying public interest and fulfilling needs, is understood both literally—when an individual’s life or bodily safety is at risk—and figuratively, for addressing various needs. This concept encompasses both individual and societal aspects, allowing deviations from the explicit meanings of religious texts in genuine cases and from general Islamic law principles in metaphorical cases. Our study is structured with an introduction and three main sections. The introduction outlines the study's objectives and references prior research on the topic. The first section defines the concept of necessity and its implications for legal rulings. The second section focuses on financial transactions, identifying relevant rules and examining how necessity influenced their essential elements and conditions in the classical period. The third section discusses the impact of necessity on contemporary financial transactions, addressing general principles and specific transactions that conflict with religious texts, supported by examples. We conclude with a summary of our findings. Necessity modifies rulings based on the level of need. In genuine necessity, inherently prohibited rulings may be affected, while in metaphorical necessity, only those prohibited for others are influenced. In the former case, the effects of necessity are linked to temporary rulings, which end when the need does. General necessities are deemed stable and continue even after the need is resolved. Analyzing necessity in both meanings yields different outcomes; thus, it is crucial to consider both specific and general necessities affecting financial transactions. Our goal is to provide a broader understanding of the necessity concept in Islamic law and its impact on financial transactions. We hope our study will offer valuable insights and enhance comprehension of Islamic legal perspectives on necessity