Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi sonrası dini yapıların yeniden işlevlendirilmesine yönelik bir değerlendirme

Abstract

Kültürel mirasa yönelik müdahalelerin kentsel bellekte nasıl algılandığı ve anlamlandırıldığı, sürdürülebilir koruma sürecinin başarısı açısından göz ardı edilemeyecek ölçüde belirleyici bir faktördür. Özellikle göç süreçlerinde, sözlü ve yazılı gelenekler aracılığıyla aktarılan bilgiler zayıflar ve kentsel hafızanın sürekliliği kesintiye uğrar. Zorunlu göçün kitlesel ve tarihsel açıdan önemli örneklerinden biri olan 1923 yılı Yunan ve Türk Halklarının Mübadelesine İlişkin Sözleşme ve Protokol’ü ile homojen bir ülke yapısı niyetiyle Yunanistan’daki Müslüman Türkler ve Türkiye’deki Ortodoks Rumların yer değiştirmesi kararlaştırılmıştır. Bu din temelli zorunlu göç ile Anadolu’daki Rum Ortodoks kiliseleri cemaatlerini kaybetmiş, işlevsiz kalmış ve yeni bir işlevle kullanılması gerekmiştir. Mübadillerin ihtiyaçları doğrultusunda kiliselere yeni bir işlev yüklenmiş veya kullanılmayarak atıl kalmıştır. Bu tez kapsamında, Kıyı Ege Bölümü’nde yer alan sekiz yeniden işlevlendirilmiş Rum Ortodoks kilisesi olan Ayvalık Kato Panagia, Ayvalık Hagios Georgios, Ayvalık Taksiyarhis, Cunda Taksiyarhis, İzmir Aziz Vukolos, Çeşme Agios Haralambos, Şirince Hagios Ioannes Prodromos, Didim Hagios Ioannis kiliseleri üzerinden fiziksel koruma düzeyleri ve uygulanan yeni işlevlerin kentsel hafıza ile ilişkisi incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, bu yapıların fiziksel olarak ne ölçüde korunduğunu ortaya koymak ve yeni işlevlerin, mübadeleyle gelen toplulukların kentsel belleğinde ve ziyaretçilerinin belleğinde nasıl bir anlam kazandığını analiz etmektir. Elde edilen veriler doğrultusunda bu tez çalışması; tekil bir mekana sahip, aynı zamanda kutsal değerleri olan bir dini kültür mirasına yapılacak uygulamalar ve müdahaleler için bir rehber niteliğindedir.How interventions on cultural heritage are perceived and interpreted within urban memory is a decisive factor that cannot be overlooked in the success of sustainable conservation processes. One of the most significant examples of forced migration is the 1923 Greek-Turkish Population Exchange, which was decided upon with the intention of creating a homogeneous country structure by exchanging Muslim Turks in Greece and Orthodox Greeks in Turkey. As a result of this religion-based exchange, the Orthodox churches in Anatolia lost their congregations, became functionless, and were subsequently repurposed or left abandoned in line with the needs of the incoming exchangees. Within the scope of this thesis, eight repurposed Rum Orthodox churches in the Coastal Aegean Region—Ayvalık Kato Panagia, Hagios Georgios, Taksiyarhis, Cunda Taksiyarhis, İzmir Aziz Vukolos, Çeşme Agios Haralambos, Şirince Hagios Ioannes Prodromos, and Didim Hagios Ioannis—were examined in terms of their physical preservation levels and the relationship between their new functions and urban memory. The main objective is to determine to what extent these structures have been physically preserved and to analyze how their new uses have been embedded in the urban memory of both the relocated communities and their visitors. Based on the findings, this thesis serves as a guide for applications and interventions to be made to a religious cultural heritage that has a single location and sacred values.