Molla Şeyh el-Kürdî ve Şerhu'l-Havrâ ve'z-Zevrâ adlı eseri - tahkik-inceleme -

Abstract

17. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Molla Şeyh el-Kürdî, Devvânî’nin mebde (başlangıç) ve meâd (âkıbet) konularına ilişkin görüşlerini yansıtan ez-Zevrâ’ ve el-Havrâ’ adlı eserleri üzerine bir şerh kaleme almıştır. Kürdî bu şerhinde, özellikle başlangıç seviyesindeki öğrencilerin anlayış düzeyine uygun biçimde, Devvânî ve onun eserlerinin bir başka şârihi olan Kemâleddin el-Lârî’nin açıklamalarını tasvir, tahlil ve kritiklere tâbi tutmaktadır. Ayrıca eserde, vahdet-i vücûd (varlığın birliği) ilkesini merkeze alan tartışma ve açıklamalara da yer verilmektedir. Bu tezde, Kürdî’nin özelde ez-Zevrâ’ ve el-Havrâ’ şerhleri, bu bağlamda da İslâm ilim geleneği içerisindeki yeri, şerhinde kullandığı yöntem ve metotlar, Devvânî ve Lârî’ye karşı takındığı entelektüel tutum ile Lârî’nin kaleme aldığı şerhle arasındaki ilişki araştırılarak bu sorulara cevap bulunması amaçlanmaktadır. Çalışmada öncelikle kaynaklarda hakkında yeterli bilgi bulunmayan el-Kürdî’nin hayatı ve eserleri tespit edilerek tanıtmaya çalışılmıştır. Ardından, onun kaleme almış olduğu şerh ve bu şerh çerçevesinde yer alan metinlerle ilgili veriler sunulmaktadır. Araştırmanın önemli bir bölümünü, henüz yazma halinde bulunan Şerhu’l-Havrâ’ ve’z-Zevrâ’ adlı eserin edisyon kritiği oluşturmaktadır. Ayrıca risâlenin muhtevası betimlenip tahlil edilerek çalışmanın başında yöneltilecek sorulara cevaplar aranmaktadır. Molla Şeyh el-Kürdî, gelenek içerisinde özgün görüşler ortaya koymaktan ziyade, mevcut doktrinleri açıklayıcı yaklaşımı, kullandığı yöntem ve tekniklerle dikkat çekmektedir. Ayrıca gelenekteki benzer şerh örneklerine kıyasla dil tefsirlerine daha fazla yer vermesi ve bu alanda eleştirel yorumlarda bulunması bakımından da ayırt edici bir nitelik arz etmektedir. Bununla birlikte, eserde varlığın birliğini benimsediğine dair açıklamaları, tenkitleri ve itirazları, onun vahdet-i vücûd anlayışını sahiplendiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda, kelâmcıları ve filozofları eleştirmekten de geri durmadığı görülmektedir.Mullā Shaykh al-Kurdī, a 17th -century Ottoman scholar, authored a commentary on the works titled al-Zawrāʾ and al-Ḥawrāʾ, which reflects al-Dawwānī’s views on the concepts of mabdaʾ (origins) and maʿād (ultimate return). In this commentary, al-Kurdī analyzes, describes, and critically evaluates the explanations of al-Dawwānī and al-Lārī, particularly in a manner suited to the intellectual level of beginner students. Moreover, the work includes discussions and elucidations centered around the principle of waḥdat al-wujūd (the unity of being). This thesis aims to explore al-Kurdī’s position within the Islamic intellectual tradition, the methods and approaches he employs in his commentary, his intellectual stance toward al-Dawwānī and al-Lārī, as well as the relationship between his commentary and that of al-Lārī. The methodological approach of this study begins by identifying and introducing the life and works of al-Kurdī, about whom limited biographical information is available in the sources. Subsequently, the study presents data concerning his commentary and the texts it engages with. A significant portion of the research is devoted to the critical edition of Sharḥ al-Ḥawrāʾ wa-l-Zawrāʾ, which remains in manuscript form. Following this, the content of the treatise is described and analyzed in order to address the research questions posed at the outset. Rather than offering original doctrinal positions, Mullā Shaykh al-Kurdī draws attention with his explanatory approach to established doctrines, as well as with the methodological and technical strategies he employs. Additionally, his work distinguishes itself from similar examples in the tradition by placing greater emphasis on linguistic analyses and by offering critical commentary in this area. Furthermore, his statements, critiques, and objections in support of the unity of being indicate his clear adoption of the waḥdat alwujūd doctrine. In this context, it is evident that he does not hesitate to critique both theologians and philosophers.