Hanefî fürû-i fıkıh kitaplarında yer alan çeşitli meseleler (el-Mesâilü’ş-Şettâ) bölümleri üzerine bir inceleme

Abstract

Bu çalışma, Hanefi fürû fıkıh kitaplarında el-Mesâilü’ş-Şettâ bölümlerinin işlevi, sistematik yapısı, neden yazıldığı ve hukuki dinamikler içindeki rolünü ele almaktadır. el-Mesâilü’ş-Şettâ, fıkıh literatüründe ana başlıklar altında incelenemeyen, belirli bir kategoriye girmeyen ve istisnai durumları içeren meselelerin toplandığı bölümleri ifade etmektedir. Araştırmada, Hanefi mezhebine ait temel fürû fıkıh kitapları incelenerek bu bölümlerin neden oluşturulduğu, nasıl isimlendirildiği, hangi meseleleri içerdiği, müellifin meselelere nasıl çözüm ürettiği ve İslam hukukundaki yeri analiz edilmiştir. Çalışma kapsamında, el-Câmiʿu’s-Ṣaġīr, Muḫtaṣarü’t-Taḥâvî, el-Mebsûṭ, elHidâye, el-İḫtiyâr , Mecmaʿu’l-Baḥreyn, Gurer ve Dürer, Mülteḳā’l-Ebḥur ve Reddü’l-Muḥtâr ʿalâ’d-Dürrü’l-Muḫtâr eserlerinde yer alan el-Mesâilü’ş-Şettâ bahisleri incelenmiştir. Tezde el-Mesâilü’ş-Şettâ kavramının tanımı yapılarak literatürde eksik kalan kısımlar netleştirilmiş ve bu kavramın sistematik bir biçimde incelenmesine katkı sağlamıştır. Bu kitaplarda çeşitli meselelerin ortak ve ayrışan yönleri ortaya konulmuştur. Bu bölümler, hukukun esnekliği ve değişen toplumsal ihtiyaçlara uyum sağlamanın öneminin Hanefi mezhebinde önemli bir yer tuttuğunu göstermektedir. Ayrıca, Hanbeli ve Şafii mezheplerinde de benzer bölümlerin bulunduğu tespit edilmiş, bu yöntemin yalnıza Hanefi mezhebine özgü olmadığı ortaya çıkmıştır. Araştırmanın temel bulguları arasında, el-Mesâilü’ş-Şettâ’nın yalnızca istisnai meseleleri değil, aynı zamanda mezhep içindeki içtihatları derleyerek hukukun güncellenmesine katkı sağladığı yer almaktadır.This study examines the function, systematic structure, reasons for inclusion, and role within legal dynamics of the " Masail al-Shatta " sections in Hanafi furūʿ alfiqh (branches of jurisprudence) books. Masail al-Shatta refers to sections in fiqh literature where issues that cannot be examined under main headings, do not fit into a specific category, and involve exceptional cases are collected. The research analyzes why these sections were created, how they were named, what kind of issues they encompass, how the authors provided solutions to these issues, and their place in Islamic law by examining fundamental Hanafi furūʿ al-fiqh books. Within the scope of the study, works such as *Jamiu’s-sagir*, *al-Mabsut*, *Tahawi’s Mukhtasar*, *Hidaya*, *Ikhtiyar*, *Majma’ al-Bahrain*, *Multaqa’ al-Abhur*, *Radd al-Muhtar*, and *Gurer ve Dürer* have been examined. The study highlights both the common and divergent aspects of various issues in these books. These sections demonstrate the importance of legal flexibility and the adaptation to changing societal needs within the Hanafi school. Additionally, it has been determined that similar sections exist in the Hanbali and Shafi’i schools, revealing that this method is not exclusive to the Hanafi school. Among the key findings of the research is that Masail al-Shatta not only addresses exceptional cases but also compiles juristic opinions (ijtihad) within the school, contributing to the updating of legal rulings. By defining the concept of Masail al-Shatta, the study clarifies gaps in the literature and contributes to a systematic examination of this concept.