Foreign capital and the nationalization process from the Ottoman Empire to the Republic: The case of the Bursa Electricity Company

Abstract

In the Ottoman Empire, a significant portion of public services was transferred to privileged foreign companies starting from the second half of the 19th century. By the 20th century, European capital had established dominance in strategic sectors within Ottoman territories, including railways, ports, banking, industry, and municipal services such as water, gas, and electricity. The reliance on foreign-capital companies to manage public services continued as a necessity during the Early Republican Period. However, this system was abandoned over time due to its incompatibility with national interests and the principles of a social state, as well as its inability to meet the growing demands of expanding cities and developing industries. Consequently, foreign-owned enterprises were purchased and nationalized by the state. This study employs a historical survey method, relying on primary sources such as archival documents, periodicals, and company reports to analyze the role of foreign-capital companies during the transition from the Ottoman Empire to the Republic of Turkey. It focuses on the Bursa Electricity Company as a micro-level case study. Established in 1924 by the French Omnium d’Enterprises Company, the Bursa Electricity Company was transferred to the Italian Marelli Company in 1932 and subsequently nationalized by the state in 1939, serving as a tangible example of the nationalization policies of the Republican era.

Osmanlı İmparatorluğu’nda kamu hizmetlerinin büyük bir bölümü, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren imtiyazlı yabancı şirketlere devredilmiştir. 20. yüzyıla gelindiğinde, Avrupa sermayesinin Osmanlı topraklarındaki demiryolları, limanlar, bankacılık, sanayi, su, gaz ve elektrik gibi belediye hizmeti sayılan stratejik alanlarda belirgin bir hâkimiyet kurduğu görülmektedir. Osmanlı Devleti’nde kamu hizmetlerinin yabancı sermayeli şirketler aracılığıyla yürütülmesi, Erken Cumhuriyet döneminde de zorunlu olarak devam ettirilmiştir. Ancak, bu sistem zamanla ulusal çıkarlara ve sosyal devlet ilkelerine uyumsuzluğu ile büyüyen kentlerin ve gelişen sanayinin artan taleplerini karşılayamaması nedeniyle terk edilmiştir. Bu doğrultuda, yabancı sermayeli işletmeler satın alınarak devletleştirilmiştir. Bu çalışma, tarihsel tarama yöntemini kullanarak arşiv belgeleri, dönem yayınları ve şirket raporları gibi birincil kaynaklara dayanmakta ve Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş sürecinde yabancı sermayeli şirketlerin rolünü, Bursa Elektrik Şirketi örneği üzerinden mikro düzeyde incelemektedir. 1924 yılında Fransız Omnium d’Enterprises Şirketi tarafından kurulan Bursa Elektrik Şirketi, 1932’de İtalyan Marelli Şirketi’ne devredilmiş ve 1939 yılında devlet tarafından millîleştirilerek Cumhuriyet dönemi millîleştirme politikalarının somut bir örneği hâline gelmiştir.