Deizm üzerine felsefi bir inceleme

Abstract

Bu çalışma, deizmin Tanrı tasavvuru, teistik dinlerden ayrışma noktaları, bilimle kurduğu ilişki ve felsefi temelleri çerçevesinde kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır. Deizm, Tanrı’nın varlığını akıl yoluyla kabul eden ancak bu Tanrı’ya vahiy, mucize ve sürekli müdahale gibi nitelikler atfetmeyen bir anlayış olarak konumlanır. Tanrı evrenin yaratıcısıdır, fakat yaratım eyleminin ardından evrene müdahale etmez; bu durum, evrensel düzenin sürekliliği ve insan özgürlüğünün korunması açısından merkezi bir ilke olarak savunulur. Çalışma, deizmin tarihsel arka planını incelerken Hristiyan dogmatizmine karşı bir tepki olarak yükselişini, Aydınlanma, Rönesans ve Reform hareketleriyle etkileşimini ele alır. Bu süreçte Newtoncu mekanik evren modeli, Kopernik devrimi, Galileo ve Bacon’un bilimsel katkıları, deist düşüncenin bilimle uyumlu bir din anlayışı geliştirmesine zemin hazırlar. Deizm, bilim ve din çatışmasına çözüm getiren bir pozisyon olarak, Tanrı’nın yaratıcı fakat müdahalesiz bir ilke olduğunu savunur. Felsefi olarak, deizmin metafizik ve epistemolojik temelleri, Parmenides’in değişmeyen varlık anlayışı, Aristoteles’in ilk hareket ettiricisi, Leibniz’in optimum düzen görüşü gibi klasik figürlerle ilişkilendirilir. Ayrıca çağdaş felsefede, Swinburne ve Davies gibi düşünürler aracılığıyla, Tanrı’nın doğa yasalarıyla uyumlu bir yaratıcı olarak tasavvur edilmesi tartışılmaya devam etmektedir. Bu bağlamda deizm, akıl ve doğa üzerinden Tanrı’ya ulaşmaya çalışan, vahiy ve dogmaları reddeden, bilimsel yöntemle çatışmayan bir inanç sistemi olarak tanımlanır.

This study provides a comprehensive assessment of deism’s conception of God, its points of divergence from theistic religions, its relationship with science, and its philosophical foundations. Deism is positioned as an understanding that accepts the existence of God through reason, but does not attribute qualities such as revelation, miracles, and constant intervention to this God. God is the creator of the universe, but does not intervene in the universe after the act of creation; this situation is defended as a central principle for the continuity of the universal order and the protection of human freedom. While examining the historical background of deism, the study examines its rise as a reaction against Christian dogmatism and its interaction with the Enlightenment, Renaissance, and Reformation movements. In this process, the Newtonian mechanical universe model, the Copernican revolution, and the scientific contributions of Galileo and Bacon paved the way for deist thought to develop a religious understanding compatible with science. As a position that provides a solution to the conflict between science and religion, deism argues that God is a creative but non-interventional principle. Philosophically, the metaphysical and epistemological foundations of deism are associated with classical figures such as Parmenides’ understanding of unchanging being, Aristotle’s first mover, and Leibniz’s view of optimum order. In addition, in contemporary philosophy, the idea of God as a creator in harmony with the laws of nature continues to be discussed through thinkers such as Swinburne and Davies. In this context, deism is defined as a belief system that tries to reach God through reason and nature, rejects revelation and dogmas, and does not conflict with the scientific method.