Ulu d. Univ. Zir. Fak. Derg., (198 4) 3: 49-5 4 ' BAZI YERLI VE YABANCI ADI FIG (Vicia sativaL) ÇEŞİTLERlNIN KlRAÇ VE SULU KOŞULLARDA OT VE TANE VERlMI üZERİNDE <\RAŞTlRMALAR Necmettin ÇELIK* ÖZET Araştırmalar, ı970-7ı yıllarında Erzurum'un kıraç ve sulu koşullarında ot ve tane verimi yüksek adi fiğ çeşitlerini saptamak amacı ile yapılmıştır. Çalışmalarda 1 O'u yerli 4'ü yabancı toplam ı4 fiğ çeşidi kullanılmıştır. Araştırmaların yürütüldüğü koşullarda ve deneme yıllarında ot, tane ve sap verimleri yö nünden çeşitler arasında önemli farklılıklar saptanmıştır. Genel olarak yerli çeşitlerin ot ve tane verimi bakımından cfuha üstün oldukları görülmüştür. Çe- şitlerin kıraçtak i verim değerleri ile suludaki verim değerleri arasında % ı düzeyinde önemli ilişkiler bulunmuştur. Bu sonuç, çeşitlerin sulu ve kıraç koşullardaki verim güçleri arasında önemli bir paralleilik bulunduğunu vurgulamaktadır. Araştırma sonuçlarına göre, Erzurum yöresi ve benzer ik lim bölgelerinin kıraç ve sulu koşullarında ot ve tane üretimi için Kara Elçi adi fiğ (Vicia sativa L.) çeşidi önerilmiştir. SUMMARY Trials On Hay and Seed Productions of So me Native and Foreign Cultivars of Common Vetch (Vicia sativa L.) Under Dry and Irrigated Conditions These experiment& were conducted to determine the cultivar or cultivars of common vetch yielding higher hay and seed under dry and irrigated conditions of Erz urum, during ı970-7ı . ı O native and 4 foreign vetch cultivars w ereusedin the studies. It has been determined that, in respect of hay, seed and straw yields there are signi{icant di{ferences between cultivars either in years and under two different conditions o f experiment. In general, hay and seed yields o f natiua cultivars were {ound higher than those of foreign cultiuars. Between yield ualues of cultivars unde r dry condition and yield ualues under irrigated conditio n there have been {ound signi{icant corralations at % ı level. This result indicates that there is a signi{icant parallelism between yield potantials of cultiuars under two di fferent experimental conditions. A ccording to the results obtained, cultiuar Kara Elçi of common vetch (Vicia sativa L.) may be proposed for Erzurum or similar conditions in respect o f hay and seed productions. * Yard. Doç. Dr.; Uludağ Vniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü - 49- GIRiŞ Bü ··k bir hayvan varlıg ı olan Dogu Anadolu Bö lgesi'nde önemli bir yem açı~ı sorunu v~dır. Bu sorunun çözümünde yembitkileri tarımını geliştirmenin kısa süre- de etkili olacagı anlaşılmıştır. Bölgede yonca, fiit ve korunga gibi yembitkileri yeti,tirilmektedlr. Yoncadan sonra ikinci sırayı alan fijt ot ve tanesi için yetiştirilmekte ve tanını son yıllarda hızlı bir gelişme göstermektedir. Filt tarımında verimi artırmak için, öncelikle bölge koşullarına uyum saglayan verimli çeşitlerin saptanması gerekmektedir. Sunulan bu çalışma, Erzurum kıraç ve sulanabilir ko,ullarmda adaptasyon ve mikro verim denemeleri sonucu ümit veren bazı yerli ve yabancı adi na çe,ıtıerinin ot ve tane verim potansiyellerini saptamak amacı lle yapılmıttır. LITER AT OR öZETI Fi~ (Vicia sativa L .} yeşil yem, kuru ot, silo yemi , ye,ıı gübre ve tane üretimi için yaygın olarak yetiştirilen bir baklagil yembitkisidir (Akyıldaz, 1969). Ekim alanı giderek artan fi~in , ülkemizin gerek kıraç eerekse sulanabllen aJan. larında büyük gelişme potansiyeli bulunmaktadır. Nitekim, Dolu Anadolu Bölgesi'· nde' ekim nöbeti ile ilgili olarak yapılan araştırmalar, " tabll-nadaa" siltemi nde, na· dasın kaldırılması veya azaltılmasında fı ~in etkin bir rol oynabllecelinl göttmnlş· tir (Tosun ve Altın, 1984}. Aynı şekilde, İç Anadolu 'nun defltlk yörelerinde yapı· lan bir dizi çalışmada da, adi fı~in nadas alanlarının degerlendirllıneGnde yalruz ve- ya çeşitli tahıllada kanşım halinde kullanılabileceRi anlatılm14lır (Bakır ve Açıkeöz, 1976). Do~u Anadolu Bölgesi'nde de fi~ ekim alanı giderek artmakta ve bugün yon- cadan sonra ikinci sırayı almış bulunmaktadır (Anon1m, 1978). Fll tarımının daha da geliştirilmesi ve verirnin artırılması iç in ö ncelikle bölge ko'ullanna uyum saRla· yan verimli çeşitlerin belirlenmesi yoluna gidilmişti r . Bu amaçla, Turhan ve Tosun (1976}, 14'ü yerli ve 29 'u yabancı kökenli olmak üzere 43 adet 01 Çetiefi lle adaptasyon denemeleri yapmışlardır. Bu araştırmalar sonunda, Umlt veren 10 yerli ve 4 yabancı çeşidin ileri verim denemesine alınması önerilmiştir. MATERYAL ve METOD Bu araştırma, 1970-7 1 y ıllarında Erzurum'un kıraç ve sulu koşullannda 14 ~~i fi~. (Vici.~ sativa L.) çeşi di ile yürütülmüştür. Denemelerde kullanılan çe,itlerin ısımlen ve kokenleri Tablo ı 'de veri lmiştir. Tarla denemeleri dört tekrarlamalı , tesadüf blokları deneme deseninde kurul· ~uştur. Parsel alanı ekimde 2 x 7 = 14 m2 olarak alınmı,hr. Bu alanın yarısı ot, ~~~er yarısı tane veriminin saptanması amac ı ile kullanılmıştlf. Ekimler et mibzeri ~ e yapılmış ve dekara 10 kg tohumluk atılmıştır. Sıra aralılı kuaçda 40 cm, suluda ı se. 20 cm olarak alınmıştır. Ekimler 1970'de 17-20 Nisan, 1971 'de 8-20 Ni a n tarih· l~rı ~~sında yapılmış ve gübre verilmemiştir. Su luda ilk yıl 3 iklnd yıl 4 kez su ve- rılmıştır. • Ot ve tane üretiminde, kıraçta 1.2 x 3 = 3 6 ı 1 d i 1 6 . 3 =4 8 ml parsel 1 1 h . m su u a se . x . a an arı asat edilmiştir. Bitkilerde alt bak laların oluştu~\~ devrenin baş\angı· - 50 - Tablo : 1 Çeşit Verim Denemesine Alınan Adi Fiğ Çeşitleri ve Kökenieri Kayıt No. Çeşit Adı Kökeni 6 /1 Vicia sativa Erzurum 6 / 2 Erzincan 6 /4 Adapazarı 6 /5 Erzincan 6 /6 Erzurum 617 Türkiye 6/8 Türkiye 6/ 9 Erzincan 6 /10 Türkiye 6 /14 "Kara Elçi Erzurum* 6 /35 "Vedoc Fransa 6/47 " Vi. 45 Yunanistan 6 /48 "Vi. 48 Yunanistan 6 /49 "Vi. 65 Yunanistan * Kara Elçi, Siyah tohumlu fij:t , Erzurum fij:ti , L-147 gibi dej:tişik isimlerle tanınan bu çeşi t burada ilk belirtilen isimle anılmıştır. cında ot hasadı yapılmış ve parsellerin yaş ot a~ırlıkları saptanmıştır. Daha sonra alınan örnekler 78°C'de kurututarak kuru ot verimleri hesaplanmıştır. Baklaların % 75'nin olgunlaştı~• devrede ise bitkiler tane için hasat edilmiştir. Parsellerin tane + sap verimleri saptanmış, daha sonra harman yapılarak tane ve sap verimleri ayrı ayrı bulunmuştur. Deneme sonuçları varyans analizleri ile de~e.rlendirilmiş, çeşit ortalamaları EKöF (En küçük önemli fark) testi ile gruplandırılmıştır (Düzgüneş, 1963). BULGULAR ve TARTIŞMA 1970-71 yıllannda, Erzurum'un kıraç ve sulu koşullarında 14 fi~ çeşidi ile yürütülen dene~elerden elde edilen bulgular aşa~ıda özetlenmiştir. Kuru Ot Verimi Kıraç ve suluda yapılan denemelerde çeşitler arasında ot verimleri yönünden çok önemli farklılıklar olduA"u belirlenmiştir (Tablo 2). Yapılan varyans analizinde suluda çeşit x yıl interaksiyonu önemsiz bulunurken kıraçta bu interaksiyon önem- li çıkmıştır. Ortaya çıkan bu çeşit x yıl interaksiyonu, büyük bir olasılıkla çeşitlerin deneme yıllarında, özellikle bitkilerin hızlı büyüme gösterdi~ aylarda düşen ya~ış­ tan kaynaklanmıştır. Nitekim, fi~lerin hızlı gelişti~i Temmuz ayında ilk deneme yı­ lında 33.2 rom'lik ya~ş düşerken , denemenin ikinci yılının aynı döneminde 2.4 mm ya~ış düşmüştür. Saptatian bu interaksiyona karşı, Kara Elçi çeşidi her iki deneme yılında da ilk sırayı almıştır (Tablo 2). Sulu koşullarda ise, iki yılın ortalaması ola- rak, dekara en yüksek ot verimi 4 yerli çeşitten elde edilmiştir. Bu koşullarda en düşük verim 6 /47 kayıt no'lu Yunanistan kökenli çeşitten sa~lanmıştır (Tablo 2). -51 - Tablo : 2 Erzurum Koşullarında 14 Adi Fiğ Çeşidinin Kuru Ot Verimleri (kg/da) Kıraç ta Suluda Çeşit Kayıt 1970 1971 Ort. 1970 1971 Ort. No. ı53.7 b·f ı63.ı b ı58.4 378.8 341.9 360.4 b-e 6/ı 6 /2 ı43.4 c-g ı53 .8 be ı 48 .6 368.6 365.4 367 .0 a-d 6/4 ı59.8 b·e ı58 .8 be ı59 . 3 389.9 3ı0.7 360.3 c-e 6/5 ı65.5 abc ı62.6 be ı64 . ı 4ı2.2 408.6 4ı0 .4 a 6 /6 ı22.3 g ı49 .4 bed ı35 .9 321.9 360.2 341.1 d·f ı58 .5 b·e ı57 .ı be ı 57 .8 391 .4 397 .1 394.3 a·c 6/7 6/8 ı67 .4 ab ı46 .4 bed 1 56 .9 368.3 367.8 363. ı b-d 6/9 ı87 .6 a ı61.8 be ı7 4 .7 4ı8.2 386.0 400.ı ab 6/ıO ı 75.4 ab ı4ı.ı bed ı58.4 329.1 366.5 347 .3 de 6/ı4 176.3 ab ı91.1 a ı83.7 364 .ı 367 .2 360.7 b-e 6/35 168.5 ab 125.0 de 146 .8 364.7 332.9 348.8 de 6/47 138.2 efg 108.7 ef ı 23 .6 308.0 267 .9 283.0 g 6/48 ı33 .1 fg ı36. 1 cd 134.6 318.6 316.9 317 .8 er 6/49 140.5 d-g 97 .8 f 119 .2 826 . ı 271 .8 298.7 fg Ortalama 156.5 146.5 ı 51.5 360.0 346.4 358.2 Tane ve Sap Verimi Çeşitler arasındaki verim farklılıklarının hem kıraçta bem de suluda çok önemli oldu~u bulunmuştur. Yapılan varyans analizinde tane verimi yönünden çeşit x yıl interaksiyonu önemli olmamıştır. Kıraç koşullarda Iki yılın ortalaması olarak yedisi yerli toplam 8 çeşit ilk grupta yer almıştır. Buna karşılık suluda iki yılın ortalaması olarak tümü yerli 8 çeşit en yüksek verimi verml,, bunların arasm· da istatistikçe önemli bir fark bulunmamıştır. Dekardan en dil'Uk tane verimleri ise yabancı çeşitlerden elde edilmiştir (Tablo 3). Fi~lerde tane alındıktan sonra geride kalan ve sap veya kes olarak islmlendiri· len aksam, hayvan yemi olarak çok de~erlldir. Bu nedenle, denemeye alınan çeşitle­ rin sap verimleri saptanmış ve Tablo 4 'de verilmişti r. Kıraç ko,ullarda sap verimi varyans analizleri, çeşit x yıl interaksiyonunun önemli oldu~unu göstermiştir. Bu· nun nedeni, ot veriminde belirtildi~i gibi deneme yılları arasındaki ya~ış farkWıeın­ dan ileri geldi~i söylenebilir. Her iki deneme yılında da en yüksek sap verimi 6/10 ve Kara Elçi çeşitlerinden alınmıştır (Tablo 4). Suluda, varyans analizinde çeşit x yıl interaksiyonu önemli çıkmadı~ı için çeşi tler iki yıllık ortalama sap verimlerine göre de~erlendirilmiştir. İki yılın ortalaması olarak dekardan en yüksek sap verimi 296.2 kg ile Kara Elçi çeşidinden alınm ışt ır . Bunun yanında, denemeye alınan 14 çeşitten 8 'i ilk grupta yer almıştır. Bu koşullarda en düşük (200.5 kg/da) sap verimini ise 6/47 kayıt no'lu Yunanistan kökenli çeşit üretmiştir (Tablo 4). . İk~ ayrı koşulda sürdürülen çalışmalarda kullamlan çeşitlerin ot, tane ve sap venmlen arasında bir paralellik görülmüştür. Nitekim, 14 çeşidin kıraçta elde edi· len ortalama verim de~erleri ile suluda elde edilen ortalama verim de~erleri arasm· da 0.76-0.80 arasında de~şen ve tümü % ı düzeyinde önemli ili'kiler bulunmuştur. - 52- Tablo: 3 Erzurum Koşullarında 14 Adi Fiğ Çeşidinin Tane Verimleri (kg/da) Kıraç ta Suluda Çeşit Kayıt No. 1970 1971 Ort. 1970 1971 Ort. 6 /1 80.1 71.9 76.0 abc 150.9 153.5 152.2 a 6 /2 84.2 75.7 80.0 ab 165.2 118.3 141.8 ab 6 /4 83.6 74.7 79.2 ab 160.5 129.4 145.0 ab 6/5 87 .7 77 .7 82.7 a 163.0 133.6 148.3 ab 6/6 82 .1 74.9 78.5 abc 132.4 120.7 126.6 b·e 6 /7 88.1 77.4 82.8 a 170.5 135.8 15 3.2 a 6 /8 7 3.3 62.3 67.8 cd 142.3 135.3 138.8 abc 6 /9 83.6 73.2 78.4 abc 183.9 123.4 153.7 a 6 /10 70.8 71.0 70.9 be 125.2 123.5 124.4 b ·e 6 /14 64.0 76.7 70.4 be 140.3 126.9 133.6 a-d 6 /35 53.3 60.2 56.8 de 113.2 105.5 109.4 de 6 /47 76.2 75.6 75.9 abc 120.5 110.7 115.6 cde 6 /48 56.6 52.5 54.6 e 95.4 114.1 104.8 e 6/ 49 44.3 42.1 43.2 f 95.6 119.0 107.3e Ortalama 73.4 a 69.0 b 71.2 139.9 a 125.0 b 132.5 Tablo : 4 Erzurum Koşullarında 14 Adi Fiğ Çeşidinin Sap Verimleri (kg/da) Kıraç ta Suluda Çeşit Kayıt No. 1970 1971 Ort. 1970 1971 Ort. 6 /1 117 .1 a-d 108.9 d 113.0 263.6 281.8 272.7 a·c 6/2 119.9 a-d 110.6 cd 114.0 295.9 206.5 251.2 a-d 6/ 4 116.5 a-d 106.3 d 111.4 278.3 269.9 27 4.1 a·c 6 /5 105.0 b·c 98.0 d 101.5 250.9 186.6 218.8 de 6 /6 122.4 abc 114.1bcd 118.3 311 .9 256.4 284.2 ab 6 /7 126.1 ab 116.5bcd 121.3 275 .2 277 .8 276.5 a·c 6 /8 89.4 e 132.8 ab 111.1 274.0 270.7 272.4 a·c 6 /9 102.9cde 94.7 d 98.8 276.5 186.3 231.4 c-d 6 /10 138.9 a 143.9 a 141.0 295 .5 261.2 278.4 a·c 6 /14 121.4 abc 131.6abc 126.5 338 .5 253.9 296.2 a 6 /35 100.9 cdc 110.6 cd 105.8 295.3 183.5 239.4 b-e 6 /47 96.9 de 102.2 d 99.6 223.3 177.7 200.5 e 6 /48 89.7 e 111.2bcd 100.5 247.2 249.8 248.5 b·c 6 /49 97.1 de 101.9 d 99.5 242.5 253.3 247 .9 b-d Ortalama 114.0 113.1 113.6 276.3 a 236.8 b 2.56.6 Bu sonuç, Erzurum koşullarında fiğ çeşitlerinin sulu ile kıraçtaki verim güçleri arasında büyük bir paralellik olduğunu vurgulamaktadır. - 53- Araştırmada, çeşitlerin ot ve tane verimleri arasınd.~i iUşkilerde incelenmiş­ tir. Kıraç ta ot ve tane verimleri arasında ilişki (r = 0.5) onemsiz, suluda ise bu ili ş­ ki (r = 0.82**) ö nemli bulunmuştur. öNERlLER Araştırmalardan elde edilen sonuçlara göre, gerek kıraç gerekle suluda ot ve sap verimi yönünden ilk sırada yer alan Kara Elçi çeşidinin Erzurum yöresi ve ben- zer iklim bölgeleri için önerilebilece~i saptanmıştır. Bu çeşidin luraçtaki tane veri- mi biraz düşük olmasına karşın, suluda tane verimi yönünden Ilk sıralarda yer almış­ tır . önerilen bu çeşidin tescil edilmiş olması, tohumlutunun çeşitli kurum ve kuru- luşlar tarafından üretilerek da~ıtılması nedeni ile bölge çiftçileri tarafından kolayca bulunabilir. KAYNAKLAR AKYlLDIZ, A.R. 1969. Yemler Bilgisi. Ankara üniversitesi, Zlrut Fakültesi Yayın­ lan: 380, Ders kitabı : 136, Birinci cllt, s. 158-159. ANONİM, 1978. Tarımsal Yapı ve ü retim. Başbakanlık Devlet lstatlltik Enstitüai, 1975-1976 Yay. No: 858, Ankara. BAKffi, ö ., AÇIKGöZ, E., 1976. Yurdumuzda Yembitkileri Çayır ve Mer'a Tan- mının Bugünkü Durumu Geliştirme Olanakları ve Bu Konuda Yapılan Araştır­ malar. Ankara Çayır-Mer'a ve Zootekni Araştırma Enstltülii, Yayın No: 61. DüZGüNEŞ, O. 1963. Bilimsel Araştırmalarda İstatistik Prensipleri ve Metodları. Ege üniversitesi Yayınları, s. 158-159, İzmir. TOSUN, F., ALTIN, M. 1984. Erzurum Kıraç Koşullarında Etlm Nöbeti Denemesi (Basılmamış araştırma raporu). TURHAN, A.D., TOSUN, F., 1967. Erzurum Ekolojik Şartlannda Fil Çeşitleri Adaptasyon ve Verim Denemesi. Atatürk ü nlversitfli, Zirut Faktiltesl, Tarla Bitkileri Bölümü Çalışmaları (Basılmamış rapor). - 54 -